Mukabildir Ne Demek?
Eskişehir’de yaşayan bir araştırmacı olarak bazen kelimelerin ne anlama geldiğini anlamak, biz akademisyenlerin günlük işlerinin bir parçası haline gelir. Herkesin anlayabileceği bir dille açıklamaksa başka bir beceri. Bugün de size aslında çok duyduğumuz ama anlamını çoğu zaman tam olarak çözmediğimiz “mukabildir” kelimesini anlatmak istiyorum. Gelin, bu kelimeyi hem akademik açıdan hem de günlük dilde nasıl kullanıldığını irdeleyelim.
Mukabildir: TDK’ye Göre Anlamı
Türk Dil Kurumu (TDK) “mukabildir” kelimesinin anlamını, karşılıkla, eşdeğer bir şeyle ilgili olarak açıklar. Kısacası, bir şeyin bir başka şeyle benzer, denk ya da ona karşılık gelir şekilde olmasıdır. TDK’de yer alan anlamını basitçe şöyle açıklayabiliriz: Mukabildir; iki şeyin birbirine eşdeğer, karşılıklı veya denk olması durumunu ifade eder. Yani, bir şeyin karşıtı, karşılığı, ya da ona denk bir şey olduğunda o şey mukabildir.
Ancak bu anlam bir miktar soyut ve genellikle bilimsel metinlerde çok daha spesifik bir şekilde kullanılır. O zaman gelin, bu kelimenin daha derin anlamına inelim.
Mukabildir ve Karşılıklılık İlişkisi
Kelimede geçen karşılık kavramı, aslında matematikten günlük yaşantımıza kadar her yerde karşımıza çıkar. Örneğin, bir gün alışverişe çıkarsınız ve bir ürün alırsınız. Eğer ürün 50 TL ise, ona 50 TL ödeme yaparak karşılık verirsiniz. Bu durumda ödediğiniz 50 TL, aldığınız ürünle mukabildir.
Bir diğer örnek, futbol oynarken düşünün. Bir oyuncu topu diğer oyuncuya gönderir ve o topu geri alır. Burada da yapılan hareketler birbirine mukabil yani karşılıklıdır. Bu ilişki, aslında dilde sıkça karşılaştığımız ama tam anlamıyla fark edemediğimiz bir bağlamdır.
İçimdeki akademisyen şöyle diyor: “Bu durumda kelimenin anlamını, daha soyut düzeyde, simetrik ilişkilerle de bağdaştırabiliriz. Örneğin, matematiksel bir denklemde iki taraf birbirine eşdeğer olduğunda, bu taraflar mukabildir.”
Ama içimdeki insan tarafım buna karşı çıkıyor: “Evet ama hayat o kadar soğuk ve kesin değil. Bazen bir şeyin karşısındaki şeyle aynı olmasına rağmen, içinde farklı anlamlar ve duygular barındırabilir. Kısacası, ‘mukabildir’ demek, her zaman sadece teknik bir anlam taşımaz.”
Mukabildir Kavramının Günlük Hayatla Bağlantısı
Hepimizin hayatında bir şekilde karşılaştığı ve bazen anlamını netleştiremediği bir kelime var: Mukabildir. Bunu, özellikle sosyal ilişkilerimizde sıkça kullanabiliriz. Mesela, bir arkadaşınıza yardım ettiğinizde, size o da bir şekilde karşılık verebilir. Bu karşılık, bazen maddi bir şey olabilir, bazen de manevi bir destek ya da başka bir yardımdır. İki taraf arasında bir denge vardır; yardımlar ve destekler bir şekilde birbirini mukabildir.
Bunun yanında, bir insanın bir davranışının başka bir davranışa denk olması da mukabildir. Örneğin, birinin size ilgi göstermesi, sizin ona ilgi göstermenizi gerektirir. Burada bir tür karşılıklılık, denge söz konusudur. İnsan ilişkileri de, bazen matematiksel denklemler gibi, karşılıklı ve dengeli bir şekilde mukabildir.
Mukabildir Kelimesinin Felsefi Yönü
Akademik anlamda ise, mukabildir kelimesi sadece matematiksel ve ticari ilişkilerde değil, aynı zamanda etik ve felsefi düzeyde de ele alınabilir. Etik bir açıdan, iki kişi arasında yapılan bir anlaşma veya vaat, mukabildir çünkü her iki taraf da birbirine karşı bir yükümlülük altına girer. Felsefi açıdan ise, mukabildir bir adalet anlayışını ifade eder. İnsanlar arasında adaletli bir ilişki kurmak, karşılıklı hakların ve yükümlülüklerin eşit şekilde dağıtılmasıdır.
Felsefede, karşılıklı haklar fikri mukabildir ile bağlantılıdır. Mesela, bir toplumda bireylerin hakları birbirine eşit olmalıdır. Bir kişi bir toplumda hakkını kullanırken, diğer kişiler de aynı şekilde hak kullanabilmelidir. Burada da mukabildir bir denge durumu söz konusudur. Herkesin hakları birbirine denk, karşılıklı olarak mukabildir.
Mukabildir ve Hukukta Kullanımı
Mukabildir terimi, hukuk dilinde de sıkça karşımıza çıkar. Özellikle ticaret hukuku ve sözleşmelerde bu terim çok kullanılır. Sözleşmelerde taraflar arasında yapılan anlaşmalar, genellikle mukabildir. Yani, bir tarafın verdiği hizmet veya mal, karşı taraftan alınan ödeme ile mukabildir. Burada önemli olan şey, verilen ve alınan her şeyin birbirine eşit değerde ve karşılıklı olmasıdır. Eğer bir taraf diğerinden daha az bir şey alırsa, bu durum mukabildir ilkesiyle çelişir.
Mukabildir ve Sosyal Bilimlerdeki Yeri
Sosyal bilimlerde de mukabildir kelimesi farklı bir boyuta taşınır. Bir toplumun yapısal analizini yaparken, toplumdaki bireyler arasındaki ilişkiler, kültürel alışverişler, sosyal normlar ve ekonomik ilişkiler mukabildir. Toplumdaki bireyler birbirine sürekli olarak etkileşimde bulunur ve bu etkileşimler bir denge üzerinde kurulur. Yani, sosyal ilişkiler de kendi içinde karşılıklıdır. İnsanlar arasında kurulan sosyal bağlar, birbirine mukabildir.
Bir örnek verecek olursak, sosyal hizmet alanında bir çalışanın yaptığı yardım ile bireyden aldığı geri bildirim, iki tarafın birbirine sağladığı karşılıklılık üzerinden şekillenir. Yardım edenle, yardım alanın rolü birbirine mukabildir çünkü her iki tarafın da birbirinden beklediği bir şey vardır.
Sonuç: Mukabildir, Her Yerde Karşımıza Çıkan Bir Kavram
Özetle, mukabildir, çok basit gibi görünse de aslında yaşamın her alanında karşılaştığımız, anlamını farklı durumlarda değişebilen bir kavramdır. Kimine göre günlük yaşamda insanlar arası ilişkileri tanımlar, kimine göre matematiksel ve ticari denklikleri ifade eder. Ancak bir şekilde, her durumda karşılıklı, denk ve eşdeğer bir ilişkiyi ifade eder.
Eskişehir’in öğrencilerinden biri olarak bu yazıyı yazarken, bu kelimenin toplumdaki ilişkilerden, hukuka, ticaretten felsefeye kadar ne kadar geniş bir yelpazeye yayıldığını fark ettim. Belki de aslında en önemli nokta, her alandaki dengeyi, karşılıklı bağı anlamamız gerektiğidir. Mukabildir demek, bir nevi karşılıklı anlayış ve denge kurmak demektir. O yüzden bir şeyin başka bir şeye denk veya karşılık olması, her şeyin düzgün işlediği, adil bir dünyayı oluşturur.